Hiểu rõ suy nghĩ của Vitalik về L2: Tạm biệt sự phân mảnh, giai đoạn mới hướng tới việc chỉnh đốn Native Rollup

Gần đây, chủ đề được thảo luận nhiều nhất trong cộng đồng Ethereum, không nghi ngờ gì, là sự phản tư công khai của Vitalik Buterin về lộ trình mở rộng quy mô.

Có thể nói, thái độ của Vitalik được coi là "sắc bén", thẳng thắn chỉ ra rằng với khả năng mở rộng quy mô tự thân của mạng chính Ethereum (L1) ngày càng được nâng cao, lộ trình được thiết lập cách đây năm năm, coi L2 là phương tiện mở rộng quy mô chính, đã không còn hiệu lực.

Những lời này từng bị thị trường diễn giải tiêu cực là "bi quan" hay thậm chí "phủ nhận" đối với L2. Tuy nhiên, nếu xem xét kỹ lưỡng quan điểm cốt lõi của Vitalik, kết hợp với một loạt tiến triển mở rộng quy mô mạng chính Ethereum, khuôn khổ đánh giá quá trình phi tập trung hóa và các thảo luận kỹ thuật gần đây xoay quanh Native/Based Rollup, sẽ thấy Vitalik không hoàn toàn phủ nhận giá trị tồn tại của L2, mà thiên về một kiểu "chỉnh đốn lại trật tự":

Ethereum không phải muốn từ bỏ L2, mà là xác định lại phân công lao động — L1 trở về với định vị là tầng thanh toán bảo mật nhất, L2 theo đuổi sự khác biệt hóa và chuyên môn hóa, từ đó đưa trọng tâm chiến lược trở lại với chính mạng chính.

1. L2 đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình chưa?

Khách quan mà nói, trong chu kỳ trước nữa, L2 quả thực từng được coi là cứu cánh của Ethereum.

Trong lộ trình Rollup-Centric ban đầu, sự phân công cũng rất rõ ràng: L1 chịu trách nhiệm về bảo mật và khả năng sẵn có dữ liệu, L2 chịu trách nhiệm mở rộng quy mô cực đại và phí Gas thấp, trong thời đại mà phí Gas thường lên tới hàng chục đô la, đây gần như là câu trả lời khả thi duy nhất.

Nhưng sự phát triển của thực tế, phức tạp hơn nhiều so với dự kiến.

Số liệu thống kê mới nhất từ L2BEAT cho thấy, hiện tại L2 theo nghĩa rộng đã vượt qua hàng trăm chuỗi, nhưng sự bùng nổ về số lượng không đồng nghĩa với cấu trúc trưởng thành, đa số tiến triển chậm chạp trong quá trình phi tập trung hóa.

Cần bổ sung một kiến thức cơ bản ở đây, ngay từ năm 2022, Vitalik đã chỉ trích kiến trúc Training Wheels (bánh xe phụ) của hầu hết các Rollup trong blog của mình, thẳng thắn nói rằng chúng phụ thuộc vào vận hành tập trung, can thiệp thủ công để đảm bảo an toàn. Người dùng thường xuyên sử dụng L2Beat hẳn cũng rất quen thuộc với điều này, trang chủ chính thức của nó hiển thị một chỉ số quan trọng liên quan — Stage:

Đây là một khuôn khổ đánh giá chia Rollup thành ba giai đoạn phi tập trung hóa, lần lượt bao gồm "Stage 0" hoàn toàn phụ thuộc vào kiểm soát tập trung, "Stage 1" phụ thuộc hạn chế và "Stage 2" hoàn toàn phi tập trung, điều này cũng phản ánh mức độ phụ thuộc của Rollup vào sự can thiệp thủ công của bánh xe phụ.

Và Vitalik trong bài phản tư gần đây đã chỉ ra, một số L2 có thể vì nhu cầu quản lý hoặc thương mại, có thể mãi mãi dừng lại ở "Giai đoạn 1" (Stage 1), phụ thuộc vào hội đồng bảo mật để kiểm soát khả năng nâng cấp, điều đó có nghĩa là về bản chất, L2 như vậy vẫn là một "L1 thứ cấp" mang thuộc tính cầu nối chuỗi chéo, chứ không phải là "phân mảnh thương hiệu" như dự kiến ban đầu.

Hoặc nói thẳng ra một chút, nếu quyền sắp xếp, quyền nâng cấp và quyền phán quyết cuối cùng đều tập trung vào tay một số ít thực thể, không chỉ đi ngược lại với mục đích phi tập trung hóa ban đầu của Ethereum, mà bản thân L2 cũng chẳng khác gì một ký sinh trùng hút máu mạng chính Ethereum một cách vô ích.

Đồng thời, sự bùng nổ về số lượng L2 còn mang lại một vấn đề cấu trúc khác mà mọi người đã cảm nhận sâu sắc trong vài năm qua, đó là sự phân mảnh thanh khoản.

Điều này khiến lưu lượng vốn tập trung trên Ethereum bị chia nhỏ từng bước, hình thành nên những hòn đảo giá trị bị cô lập, và với sự gia tăng số lượng chuỗi công khai và L2, mức độ phân mảnh thanh khoản sẽ càng trầm trọng hơn, và đây không phải là mục đích của việc mở rộng quy mô.

Từ góc độ này, có thể hiểu tại sao Vitalik nhấn mạnh bước tiếp theo của L2 không phải là nhiều chuỗi hơn, mà là sự hòa nhập sâu hơn. Suy cho cùng, đây thực chất là một sự chỉnh đốn kịp thời — thông qua việc mở rộng quy mô có chế độ hóa và cơ chế bảo mật nội sinh của giao thức, củng cố định vị của L1 như là tầng thanh toán đáng tin cậy nhất toàn cầu.

Trong bối cảnh này, mở rộng quy mô không còn là mục tiêu duy nhất, tính bảo mật, tính trung lập và khả năng dự đoán trở lại trở thành tài sản cốt lõi của Ethereum. Và tương lai của L2, không nằm ở số lượng, mà ở việc hòa nhập sâu hơn với mạng chính, chuyên môn hóa hơn trong việc đổi mới các kịch bản phân khúc.

Chẳng hạn như cung cấp các chức năng bổ sung độc đáo, như máy ảo chuyên dụng về quyền riêng tư, mở rộng quy mô cực đại, hoặc môi trường chuyên dụng được thiết kế cho các ứng dụng phi tài chính như đại lý AI, v.v.

Quan điểm của Giám đốc điều hành kiêm nhiệm của Quỹ Ethereum, Wang Xiaowei (Hsiao-Wei Wang), tại hội nghị Consensus 2026 trùng khớp với điều này, tức là L1 nên đóng vai trò là tầng thanh toán bảo mật nhất, mang theo các hoạt động quan trọng nhất; còn L2 nên theo đuổi sự khác biệt hóa và chuyên môn hóa, mang theo các hoạt động theo đuổi trải nghiệm người dùng cực đại.

2. Native Rollup: Tương lai của Based Rollup + Xác nhận trước?

Chính trong làn sóng phản tư về câu chuyện L2 này, khái niệm Based Rollup có khả năng đón nhận thời khắc đỉnh cao của nó vào năm 2026.

Bởi vì nếu từ khóa của năm năm qua là "Rollup-Centric", thì trọng tâm thảo luận hiện nay đang chuyển hướng sang một vấn đề cụ thể hơn: Liệu Rollup có thể "mọc bên trong Ethereum" hay không, thay vì "treo bên ngoài Ethereum"?

Vì vậy, "Native Rollup" (Rollup nguyên bản) đang được thảo luận sôi nổi trong cộng đồng Ethereum hiện nay, ở một mức độ nào đó có thể hiểu là

sự mở rộng của khái niệm Based Rollup — nếu nói Native Rollup là lý tưởng tối thượng, thì Based Rollup chính là con đường khả thi và thực tế nhất hiện nay dẫn đến lý tưởng đó.

Như đã biết, điểm khác biệt lớn nhất giữa Based Rollup và các L2 truyền thống như Arbitrum, Optimism nằm ở việc nó từ bỏ hoàn toàn tầng trình tự hóa (Sequencer) độc lập, thậm chí là tập trung, thay vào đó trực tiếp được sắp xếp bởi các nút L1 của Ethereum. Nói cách khác, chính giao thức Ethereum tự thân tích hợp logic xác thực tương tự Rollup ở cấp độ L1, điều này thống nhất hiệu suất tối ưu cực đại và bảo mật cấp giao thức vốn thuộc về L2 và mạng chính Ethereum.

Thiết kế này mang lại cho người dùng cảm nhận trực quan nhất, đó là Rollup dường như được nhúng bên trong Ethereum, không chỉ kế thừa khả năng chống kiểm duyệt và tính tích cực của L1, mà quan trọng hơn là giải quyết được vấn đề đau đầu nhất của L2 — khả năng kết hợp đồng bộ, trong một khối Based Rollup, bạn có thể trực tiếp gọi thanh khoản của L1, đạt được tính nguyên tử của giao dịch xuyên tầng.

Tuy nhiên, Based Rollup đối mặt với một thách thức thực tế, nếu hoàn toàn theo nhịp độ của L1 (12 giây một Slot), trải nghiệm người dùng sẽ trở nên cồng kềnh. Xét cho cùng, trong kiến trúc Ethereum hiện tại, ngay cả khi giao dịch được đóng gói vào khối, hệ thống vẫn cần chờ khoảng 13 phút (2 Epoch) để đạt được tính xác định cuối cùng (Finality), đối với các kịch bản tài chính, điều này quá chậm.

Thú vị là, ngay trên bài đăng mà Vitalik phản tư về L2, ông đã giới thiệu một đề xuất cộng đồng vào tháng 1 có tên "Combining preconfirmations with based rollups for synchronous composability", cốt lõi của đề xuất này không đơn thuần là đề xuất Based Rollup, mà là đề xuất một cấu trúc hỗn hợp:

Giữ lại các khối được trình tự hóa với độ trễ thấp, tạo khối based vào cuối slot, gửi khối based lên L1, cuối cùng kết hợp với cơ chế xác nhận trước để đạt được khả năng kết hợp đồng bộ.

Trong Based Rollup, xác nhận trước chính là trước khi giao dịch chính thức được gửi lên L1, một vai trò cụ thể (như người đề xuất L1) cam kết rằng giao dịch sẽ được bao gồm, đây cũng là điều mà Project #4: Fast L1 Confirmation Rule (Quy tắc xác nhận nhanh) được đề xuất rõ ràng trong lộ trình Interop của Ethereum muốn làm.

Mục tiêu cốt lõi của nó rất trực tiếp, đó là để các ứng dụng và hệ thống chuỗi chéo có được một tín hiệu xác nhận L1 "mạnh mẽ và có thể xác minh" trong vòng 15–30 giây, mà không cần phải chờ đợi 13 phút cần thiết cho Finality hoàn chỉnh.

Về mặt cơ chế, quy tắc xác nhận nhanh không phải là giới thiệu một quy trình đồng thuận mới, mà là tận dụng lại các phiếu bầu của người xác thực (attester) đang diễn ra trong mỗi slot của hệ thống PoS Ethereum. Khi một khối đã tích lũy đủ nhiều phiếu bầu từ những người xác thực đủ phân tán trong các slot đầu, ngay cả khi chưa bước vào giai đoạn xác định cuối cùng, nó cũng có thể được coi là "cực kỳ khó có khả năng bị hoàn tác dưới mô hình tấn công hợp lý".

Nói thẳng ra, cấp độ xác nhận này không thay thế Finality, mà là cung cấp một sự xác nhận mạnh mẽ được giao thức thừa nhận rõ ràng trước Finality. Đối với Interop, điểm này đặc biệt quan trọng: hệ thống chuỗi chéo, Intent Solver và ví không còn phải chờ đợi mù quáng cho đến khi tính xác định cuối cùng, mà có thể dựa trên tín hiệu xác nhận cấp giao thức để tiến hành logic bước tiếp theo một cách an toàn trong vòng 15–30 giây.

Thông qua logic xác nhận phân tầng này, Ethereum đã phân chia tinh tế các cấp độ tin cậy khác nhau giữa "bảo mật" và "tốc độ cảm nhận", có khả năng xây dựng trải nghiệm tương tác cực kỳ mượt mà (đọc thêm《Sự tiến hóa "tính bằng giây" của Ethereum: Từ xác nhận nhanh đến nén thanh toán, Interop làm thế nào để xóa bỏ thời gian chờ đợi?》).

3. Tương lai của Ethereum là gì?

Đứng tại thời điểm năm 2026 nhìn lại, chủ đề chính của Ethereum đang chuyển hướng một cách lặng lẽ, dần dần từ theo đuổi "mở