Xuyên thấu sự ồn ào về sự 'thoái hóa' của Ethereum: Tại sao 'giá trị cốt lõi của Ethereum' là hào rộng nhất?

Trong thời gian qua, nếu bạn liên tục theo dõi hệ sinh thái Ethereum, có thể sẽ cảm thấy một sự chia rẽ.

• Một bên là những cuộc thảo luận sôi nổi về các vấn đề kỹ thuật như lộ trình mở rộng quy mô, kiến trúc Rollup, Interop, ZK, PBS, rút ngắn Slot;
• Mặt khác, là những tranh cãi xoay quanh "Ethereum Foundation có kiêu ngạo không", "tại sao không mạnh mẽ hơn", "giá tiền ảo ủ rũ", thậm chí biến thành sự đối lập mang tính cảm xúc;

Những cuộc thảo luận này thực chất liên tục chỉ về cùng một vấn đề sâu xa hơn: Rốt cuộc Ethereum muốn trở thành một hệ thống như thế nào?

Trên thực tế, nhiều tranh cãi không bắt nguồn từ sự khác biệt về kỹ thuật, mà từ sự hiểu biết khác nhau về "tiền đề giá trị" của Ethereum. Do đó, chỉ khi quay trở lại với những tiền đề này, chúng ta mới thực sự hiểu được tại sao Ethereum lại đưa ra những lựa chọn mà ngày nay nhiều người cho là "không hợp thời".

1. "Ngứa ngáy mười năm" của Ethereum: Ethereum đang thoái hóa?

Cộng đồng Ethereum gần đây không yên ổn.

Từ việc suy ngẫm về lộ trình tập trung vào Rollup, đến tranh cãi về khái niệm "Sự liên kết Ethereum (Alignment)", rồi so sánh ngang với hàng loạt các blockchain công khai hiệu suất cao, một "sự lo lắng về Ethereum" không rõ ràng nhưng liên tục lên men đang lan rộng.

Sự lo lắng này không khó hiểu.

Khi các blockchain công khai khác liên tục làm mới các chỉ số TPS, TVL, câu chuyện nổi bật, độ trễ và trải nghiệm người dùng, Ethereum lại liên tục thảo luận về việc tách rời kiến trúc, thuê ngoài thực thi, khả năng tương tác và tính cuối cùng, trông có vẻ không trực quan và cũng không khéo léo.

Điều này cũng dẫn đến một câu hỏi sắc bén hơn nổi lên: Ethereum, có phải đang "thoái hóa"?

Nếu muốn trả lời câu hỏi này, không thể chỉ nhìn vào lộ trình kỹ thuật một hai năm gần đây, mà phải kéo góc nhìn trở lại chiều dài thời gian lớn hơn - quay trở lại với những thứ mà Ethereum thực sự kiên trì trong mười năm qua.

Trên thực tế, trong vài năm qua, nhiều blockchain công khai hiệu suất cao đi sau đã chọn một con đường trực tiếp hơn: bằng cách giảm số lượng node, tăng ngưỡng phần cứng, tập trung hóa quyền sắp xếp và thực thi, để đổi lấy hiệu suất và trải nghiệm tối đa.

Trong mắt cộng đồng Ethereum, tốc độ như vậy thường phải trả giá bằng việc hy sinh tính phản mong manh.

Một sự thật thường bị bỏ qua nhưng có sức thuyết phục lớn là, trong chu kỳ vận hành gần mười năm, Ethereum chưa từng xảy ra sự kiện ngừng hoạt động / hoàn tác toàn mạng, luôn duy trì hoạt động liên tục 7×24×365.

Điều này không phải vì Ethereum "may mắn hơn" Solana, Sui, mà là vì ngay từ khi thiết kế, nó đã chọn đặt việc hệ thống có thể tiếp tục vận hành trong tình huống xấu nhất lên trước các chỉ số hiệu suất.

Nói cách khác, Ethereum ngày nay trông có vẻ chậm, không phải vì nó không thể nhanh hơn, mà là vì nó luôn đặt ra một câu hỏi khó hơn - khi quy mô mạng lớn hơn, người tham gia nhiều hơn, môi trường không thân thiện hơn, hệ thống này liệu có thể tiếp tục hoạt động?

Từ góc độ này, cái gọi là "ngứa ngáy mười năm", không phải là Ethereum đang thoái hóa, mà là nó đang chủ động chịu đựng sự khó chịu và nghi ngờ ngắn hạn để tồn tại trong một chu kỳ dài hơn.

2. Hiểu "Sự liên kết Ethereum": Không phải chọn phe, mà là ranh giới

Cũng chính vì vậy, bước đầu tiên để hiểu Ethereum là chấp nhận một sự thật không dễ chịu nhưng cực kỳ quan trọng, rằng Ethereum không phải là hệ thống lấy "tối đa hóa hiệu quả" làm mục tiêu duy nhất, mục tiêu cốt lõi của nó không phải là chạy nhanh nhất, mà là "vẫn đáng tin cậy trong tình huống xấu nhất".

Vì vậy, trong ngữ cảnh của Ethereum, nhiều vấn đề tưởng chừng là kỹ thuật, về bản chất đều là lựa chọn giá trị: có nên hy sinh phi tập trung để đổi lấy tốc độ? Có nên đưa vào các node quyền lực mạnh để tăng thông lượng? Có nên vì trải nghiệm người dùng mà giao giả định an toàn cho một số ít người?

Câu trả lời của Ethereum thường là không.

Điều này cũng giải thích tại sao trong nội bộ cộng đồng Ethereum, luôn giữ sự cảnh giác gần như bản năng với những con đường tắt, "có thể làm không" luôn nhường chỗ cho "có nên làm không".

Cũng chính trong bối cảnh này, "Alignment (Sự liên kết)" trở thành một trong những khái niệm gây tranh cãi nhất gần đây, có người lo ngại nó sẽ biến thành nhãn mác áp đặt đạo đức, thậm chí thành công cụ tìm kiếm đặc quyền.

Trên thực tế, lo ngại này không phải không có cơ sở. Ngay từ tháng 9/2024, Vitalik Buterin đã thẳng thắn chỉ ra rủi ro này trong bài viết "Making Ethereum alignment legible":

Nếu "liên kết" có nghĩa là bạn có đúng bạn bè hay không, thì bản thân khái niệm này đã thất bại.

Giải pháp Vitalik đưa ra không phải là từ bỏ sự liên kết, mà là làm cho sự liên kết trở nên có thể giải thích, có thể tách rời, có thể thảo luận. Theo ông, liên kết không nên là một lập trường chính trị mơ hồ, mà nên được tách thành một nhóm thuộc tính có thể được xem xét:

• Liên kết kỹ thuật: Có sử dụng sự đồng thuận an toàn của Ethereum không? Có ủng hộ mã nguồn mở và tiêu chuẩn mở không?
• Liên kết kinh tế: Về lâu dài có thúc đẩy việc thu hút giá trị của ETH, thay vì rút ra một chiều không?
• Liên kết tinh thần: Có theo đuổi lợi ích công cộng, không chỉ là tăng trưởng kiểu cướp bóc không?

Từ góc độ này, liên kết không phải là bài kiểm tra trung thành, mà là một khế ước xã hội cộng sinh cùng có lợi.

Hệ sinh thái Ethereum cho phép hỗn loạn, cho phép cạnh tranh, thậm chí cho phép sự cạnh tranh khốc liệt giữa các L2; nhưng những hoạt động này, cuối cùng đều nên đóng góp trở lại cho cơ thể mẹ đã cung cấp cho chúng sự an toàn, đồng thuận và đảm bảo thanh toán.

3. Suy ngẫm về "Phi tập trung" và "Chống kiểm duyệt"

Nếu nói "liên kết" vạch ra ranh giới giá trị, thì thứ thực sự hỗ trợ ranh giới này tồn tại, là hai trụ cột mà Ethereum kiên trì lâu dài: phi tập trung và khả năng chống kiểm duyệt.

Đầu tiên, trong ngữ cảnh Ethereum, "phi tập trung" thực chất không có nghĩa là node càng nhiều càng tốt, cũng không có nghĩa là mọi người đều phải chạy node, mà là hệ thống vẫn có thể hoạt động bình thường dưới tiền đề không tin tưởng bất kỳ người tham gia đơn lẻ nào.

Điều này có nghĩa là giao thức không nên phụ thuộc vào một bộ sắp xếp, điều phối viên hoặc công ty cụ thể nào; đồng thời cũng có nghĩa là chi phí vận hành node không thể cao đến mức chỉ còn lại các tổ chức chuyên nghiệp, để đảm bảo người bình thường vẫn có thể xác minh hệ thống có đang hoạt động theo quy tắc hay không.

Cũng chính vì vậy, Ethereum luôn kiềm chế lâu dài với ngưỡng phần cứng, nhu cầu băng thông, sự phình to trạng thái, ngay cả khi điều này làm chậm một số chỉ số hiệu suất ngắn hạn (đọc thêm "Thời khắc 'Bình minh' của lộ trình ZK: Lộ trình kết thúc của Ethereum đang tăng tốc toàn diện?").

Trong mắt Ethereum, một hệ thống chạy rất nhanh nhưng không thể được người bình thường xác minh, về bản chất đã mất đi ý nghĩa "không cần sự cho phép".

Một giá trị khác thường bị hiểu lầm là khả năng chống kiểm duyệt.

Ethereum không giả định thế giới là thân thiện. Ngược lại, ngay từ khi thiết kế, nó đã mặc định người tham gia có thể chạy theo lợi nhuận, quyền lực có thể tập trung, áp lực bên ngoài chắc chắn sẽ xuất hiện, v.v. Do đó, khả năng chống kiểm duyệt không phải là yêu cầu "mãi mãi không ai kiểm duyệt", mà là đảm bảo ngay cả khi có người cố gắng kiểm duyệt, hệ thống cũng sẽ không vì thế mà thất bại.

Đây cũng là lý do tại sao Ethereum coi trọng các cơ chế như tách proposer/builder, xây dựng phi tập trung, thiết kế trò chơi kinh tế - không phải vì chúng thanh lịch, mà vì chúng có thể tiếp tục hoạt động trong tình huống xấu nhất.

Trong nhiều cuộc thảo luận, có người sẽ hỏi: "Trong thực tế, tình huống cực đoan như vậy có thực sự xảy ra không?"

Nhưng nói thẳng ra, nếu một hệ thống chỉ an toàn trong thế giới lý tưởng, thì nó không đáng để ủy thác giá trị trong thế giới thực.

Cuối cùng, kết thúc bằng một dữ liệu thú vị, hiện tại hàng đợi rút stake PoS của Ethereum gần như đã được xóa sạch, trong khi hàng đợi vào stake lại tiếp tục tăng (vượt quá 1.57 triệu ETH).

Giữa những tranh cãi và nghi ngờ, vẫn có một lượng lớn ETH chọn bị khóa lâu dài vào hệ thống này.

Điều này có lẽ nói lên vấn đề hơn bất kỳ tuyên bố nào.

Viết ở cuối

Nhiều nhà phê bình sẽ nói, Ethereum luôn "sau khi người khác đã chạy, vẫn còn thảo luận triết học".

Nhưng nhìn từ một góc độ khác, chính những cuộc thảo luận này đã giúp Ethereum tránh được việc liên tục lật đổ và làm lại - cho dù là lộ trình tập trung vào Rollup, việc đưa ZK vào từ từ, hay các lộ trình như Interop, xác nhận nhanh, rút ngắn Slot, về bản chất đều được triển khai dưới một tiền đề:

Tất cả cải tiến hiệu suất đều phải có thể được đưa vào các giả định an toàn và giá trị vốn có.

Điều này cũng giải thích tại sao sự tiến hóa của Ethereum thường thể hiện đặc điểm "trông có vẻ bảo thủ, thực chất vững chắc", xét cho cùng, nó không phải là không theo đuổi hiệu quả, mà là từ chối đổi lấy rủi ro hệ thống trong tương lai để lấy lợi thế ngắn hạn hiện tại.

Và đây, chính là tinh thần nền tảng đã hỗ trợ hệ sinh thái Ethereum vượt qua mười năm - cũng là thứ khan hiếm nhất và đáng được bảo vệ nhất của Web3 trong một thời đại "hiệu quả / TVL là trên hết".