4000亿市值的宇树，和1元/股上车的「千万富翁」打工人

Tác giả: David, TechFlow

Ngày 19/8, Unitree Robotics chính thức niêm yết trên sàn STAR Market.

Cổ phiếu tăng 629% ngay khi mở cửa, chạm mốc 1.100 NDT, vốn hóa thị trường có lúc vọt lên 444,9 tỷ NDT. Nhà đầu tư lẻ nào trúng một lô cổ phiếu có thể thu về khoản lãi giấy 470.000 NDT.

Cả mạng xã hội đổ dồn sự chú ý vào hiệu ứng làm giàu sau khi cổ phiếu lên sàn. Ví dụ như người sáng lập Vương Hưng Hưng (Wang Xingxing) sở hữu khối tài sản 133,5 tỷ NDT, chính thức soán ngôi tỷ phú trẻ nhất thế hệ 9x. Quỹ Shunwei Capital của Lôi Quân (Lei Jun) cũng thu về khoản lãi giấy 15,2 tỷ NDT nhờ khoản đầu tư trước đó. Cổ đông ngoại lớn nhất là hệ sinh thái Meituan cũng lãi hơn 33,3 tỷ NDT. Ngay cả DeepSeek và High-Flyer dưới trướng Lương Văn Phong (Liang Wenfeng) cũng bỏ túi 1,1 tỷ NDT từ hoạt động đặt mua cổ phiếu IPO.

Giới "đại gia" đếm tiền, nhà đầu tư nhỏ lẻ hưởng lây, một bữa tiệc giàu sang tưng bừng.

Chỉ có điều, những con số này chẳng liên quan gì đến đại đa số người lao động bình thường.

Khi mọi ánh đèn tập trung vào Vương Hưng Hưng trên sàn giao dịch và các quỹ đầu tư (VC), câu chuyện thực sự gần với "trần làm giàu" của dân văn phòng lại nằm ẩn trong một công ty có tên "Thượng Hải Vũ Dực" (Shanghai Yuyi) được nhắc đến trong bản cáo bạch của Unitree.

Công ty này dù không mang tên "Unitree" nhưng lại là nền tảng trao quyền chọn cổ phiếu (ESOP) cho nhân viên, nắm giữ 10,94% cổ phần của Unitree Robotics. Số cổ phiếu ưu đãi với giá 1 NDT/cổ phần mà công ty ký với nhân viên vào năm 2017 khi không đủ khả năng trả lương, tất cả đều nằm trong đó.

Và hôm nay, trong số những người sở hữu số quyền chọn này, người có giá trị tài sản cao nhất tính theo giá thị trường hiện tại đã lên tới 1,58 tỷ NDT.

Vũ Dực và "đôi cánh"

Tra theo bản cáo bạch, Thượng Hải Vũ Dực là một công ty hợp danh hữu hạn (limited partnership). Nhân viên không trực tiếp nắm giữ cổ phiếu Unitree mà nắm giữ phần vốn góp trong công ty hợp danh này, qua đó gián tiếp sở hữu cổ phần.

Trong danh sách các thành viên góp vốn có sự lồng ghép của nhiều tầng nền tảng cổ phần, cùng hàng chục nhân viên cá nhân. Và xếp ở vị trí đầu danh sách là ba người trẻ thế hệ 9x.

Dương Trí Vũ (Yang Zhiyu), phụ trách kết cấu cơ khí, sinh năm 1991, tốt nghiệp chuyên ngành Cơ khí và Tự động hóa tại Đại học Chiết Giang (Zhejiang University), gia nhập công ty ngay từ khi mới thành lập vào năm 2016, nắm giữ gián tiếp khoảng 1.783.700 cổ phiếu. Tính theo giá cổ phiếu tăng cao trong ngày đầu niêm yết, khối tài sản giấy của anh là 1,58 tỷ NDT.

Trần Lập (Chen Li), phụ trách hệ thống bán hàng và dịch vụ, sinh năm 1990, nắm giữ khoảng 946.400 cổ phiếu, tài sản đạt 840 triệu NDT.

Trương Dương Quang (Zhang Yangguang), phụ trách thuật toán và phần mềm, sinh năm 1993, tốt nghiệp chuyên ngành Tự động hóa tại Đại học Nam Khai (Nankai University). Tại Gala Tết Nguyên đán CCTV 2025, tiết mục robot nhảy múa "Dương BOT" gây sốt toàn quốc, và tính năng tạo chương trình chuyển động trực tiếp từ video chính là do anh chủ trì phát triển. Anh nắm giữ khoảng 546.000 cổ phiếu, tài sản đạt 480 triệu NDT.

Vậy ngoài 3 người này, số cổ phiếu ưu đãi dành cho nhiều nhân viên khác mà chúng tôi đã nhắc đến nằm ở đâu?

Thượng Hải Vũ Dực chỉ có tổng cộng 6 thành viên góp vốn trực tiếp: Vương Hưng Hưng, Trần Lập, Dương Trí Vũ, một thành viên quản lý điều hành (executive partner), cùng hai công ty hợp danh là Hàng Châu Dực Tâm (Hangzhou Yixin) và Hàng Châu Dực Ý (Hangzhou Yiyi).

Phần lớn tên nhân viên không thể nằm trong danh sách này, vì một công ty hợp danh hữu hạn chỉ được phép có tối đa 50 thành viên góp vốn. Do đó, Unitree đã thiết lập thêm hai "thùng chứa cổ phần" là Dực Tâm và Dực Ý ở phía trên, tạo thành cấu trúc ba tầng: "Thượng Hải Vũ Dực → Dực Tâm/Dực Ý → Nhân viên".

Vì vậy, các chương trình ưu đãi cổ phần dành cho phần lớn nhân viên phổ thông của công ty đều được thu gom vào hai nền tảng cấp hai nói trên. Và khi lật đến tầng danh sách này, đây mới là nơi tập trung đông đảo những người lao động bình thường.

Hơn 60 quản lý kỹ thuật nghiên cứu phát triển tuyến đầu và nhân viên kỹ thuật cốt lõi được phân bổ cổ phần dao động từ 0,01% đến 0,05% thông qua các nền tảng này; tính theo vốn hóa thị trường đóng cửa ngày đầu 358 tỷ NDT, tài sản giấy của những người này nằm trong khoảng từ 35 triệu đến 170 triệu NDT.

Chương trình cổ phiếu ký kết trong lúc không đủ khả năng trả lương

Ngược dòng thời gian về năm 2017, năm thứ hai thành lập Unitree, vốn gọi được đã tiêu hết, không còn tiền trả lương.

Điền Giang Xuyên (Tian Jiangchuan) của quỹ Chuxin Capital đã gặp Vương Hưng Hưng vào tháng 11 năm đó, trao đổi khá lâu nhưng không đầu tư, và chỉ ghi bốn chữ trong bản ghi chú đầu tư nội bộ của mình: Xuất thân "dân đen".

Ba năm sau, Chuxin Capital tái đầu tư với mức định giá gấp 4 lần. Sau đó, Điền Giang Xuyên đã tự lý giải cho sai lầm năm xưa của mình là do "sự kiêu ngạo của giới tinh hoa".

Trong giai đoạn đầu khi chưa có vốn đổ vào, quyết định của Vương Hưng Hưng là tự cắt lương của mình và bỏ tiền túi ra trả lương cho nhân viên.

Tháng 9 năm đó, công ty đã ký thỏa thuận quyền chọn cổ phiếu đầu tiên với 17 nhân viên cốt lõi bao gồm Dương Trí Vũ, với giá thực hiện là 1 NDT cho mỗi đơn vị vốn điều lệ. Trong những năm tiếp theo, công ty tiếp tục thực hiện nhiều vòng trao quyền chọn cổ phiếu, và cuối cùng tất cả đều được gom về quản lý thống nhất dưới nền tảng Thượng Hải Vũ Dực.

Ba người trẻ thế hệ 9x ở phía trước danh sách cùng hơn 100 người phía sau, từng người một gia nhập theo cách đó.

Hôm nay, tính theo giá phát hành 150,80 NDT, lợi nhuận của số quyền chọn này đã vượt 150 lần. Tính theo giá mở cửa ngày đầu 1.100 NDT, lợi nhuận vượt hơn 1.000 lần. Và trước đó, Lý Ngạn Nam (Li Yannan) của Sequoia Capital China đã tiết lộ một sự thật khác: Đội ngũ quản lý cấp cao cốt lõi hiện tại của Vương Hưng Hưng vẫn là những con người của thời kỳ khởi nghiệp ban đầu, không một ai rời đi.

Câu chuyện "hết khổ đến ngọt" này còn có một phiên bản phủ sóng rộng rãi hơn trong đợt phân phối chiến lược của IPO.

Unitree đã thành lập hai kế hoạch quản lý tài sản chuyên biệt dành cho nhân viên, với tổng cộng 171 nhà quản lý và nhân viên cốt lõi tham gia, tổng giá trị đăng ký mua là 272 triệu NDT. Trong đó, Kế hoạch số 1 có 161 người, chủ yếu là các kỹ sư nghiên cứu phát triển tuyến đầu, với giá trị đăng ký mua dao động từ 1 triệu đến 4 triệu NDT.

Kế hoạch số 2 chỉ có 10 người, thời gian khóa 36 tháng. Bản thân Vương Hưng Hưng đăng ký mua 15 triệu NDT, là người góp vốn nhiều nhất. Trương Dương Quang, Dương Trí Vũ và một trưởng bộ phận R&D khác là Ngô Kim Trạch (Wu Jinze), mỗi người góp thêm 9 triệu NDT.

Tính đến cuối năm 2025, tổng số nhân viên của Unitree là 516 người. Cứ ba nhân viên thì có một người đã đặt cược vào công ty của chính mình trong đợt IPO này.

Những người bình thường lên đúng thuyền

Sau khi niêm yết, câu chuyện về Thượng Hải Vũ Dực vẫn chưa kết thúc.

Phần vốn góp ở tầng trên của Vương Hưng Hưng trong Thượng Hải Vũ Dực sẽ được dùng toàn bộ cho các chương trình trao quyền chọn cổ phiếu cho nhân viên trong tương lai, và đối tượng nhận ưu đãi không bao gồm chính ông. Cụ thể, trong vòng hai năm dương lịch sau khi công ty niêm yết đủ 36 tháng, tỷ lệ trao quyền sẽ không thấp hơn 50%.

Một chi tiết mà tác giả chưa đề cập đến trong các công ty liên quan được thành lập cho mục đích khuyến khích nhân viên như đã nói ở trên, chính là 99,68% cổ phần của Hàng Châu Dực Tâm hiện vẫn nằm trong tay Vương Hưng Hưng mà chưa chia cho ai khác. Có thể nói, chiếc "thùng chứa" gần như bỏ trống này chính là vị trí dành để trao quyền cho những người đến sau.

Danh sách nhân viên được nhận ưu đãi, có thể dự đoán sẽ còn dài hơn nữa; chỉ có điều, khối tài sản trong danh sách này không dễ dàng hiện thực hóa nhanh chóng.

Cổ phần của nền tảng Thượng Hải Vũ Dực phải khóa 36 tháng, và phần vốn được trao sau đó còn gắn liền với kết quả đánh giá hiệu suất hàng năm. Nếu không đạt chỉ tiêu, phần ưu đãi tương ứng có thể không được mở khóa. Tính đến ngày ký bản cáo bạch, đã có 9 nhân viên được trao quyền rời công ty và phần ưu đãi của họ bị hủy bỏ.

Số tiền 272 triệu NDT trong đợt phân phối chiến lược cũng bị khóa tương tự: Kế hoạch số 1 khóa 12 tháng; Kế hoạch số 2 khóa 36 tháng. Nếu giá cổ phiếu trong thời gian khóa giảm xuống dưới giá phát hành, khoản tiền này sẽ thành khoản lỗ tạm tính.

Còn về nửa đầu sau khi Unitree niêm yết, một năm sau, ba năm sau, thị trường sẽ chấp nhận mức giá nào, cũng chẳng ai