ERC-5564: Kỷ nguyên ẩn mật của Ethereum đã đến, địa chỉ nhận tiền không còn 'lộ thiên'

Tác giả gốc: Vaidik Mandloi

Biên dịch: Luffy, Foresight News

Bạn đã bao giờ mở Etherscan và tìm kiếm địa chỉ ví của mình, không phải để kiểm tra giao dịch, mà chỉ để xem, trong mắt người ngoài, nó trông như thế nào chưa?

Số dư hiện tại của bạn, mọi token từng nắm giữ, NFT đã mua, giao thức đã tương tác, những lần thử nghiệm DeFi vào đêm khuya, mỗi lần nhận hoặc bỏ qua airdrop... tất cả đều ở đó, hoàn toàn công khai.

Hãy tưởng tượng, bạn gửi địa chỉ này cho một freelancer trả tiền cho bạn, một DAO cấp tài trợ cho bạn, hoặc thậm chí chỉ là một người vừa gặp tại hội nghị. Bạn giao nộp không chỉ là một địa chỉ nhận tiền, mà là toàn bộ cuộc đời tài chính trên chuỗi.

Lý do rất đơn giản, giống như hầu hết các blockchain công khai, mỗi địa chỉ về bản chất là một sổ cái công khai.

Hầu hết mọi người đều từng trải qua cảm giác khó chịu này. Sẽ do dự một giây trước khi dán địa chỉ ví; một số người thậm chí mở một "ví mới" chuyên dụng để nhận tiền; một số khác sẽ di chuyển tiền trước để tránh số dư tiết lộ quá nhiều thông tin.

Bản năng này không chỉ giới hạn ở người dùng gốc crypto. Một cuộc khảo sát toàn cầu năm 2023 của Consensys với 15.000 người cho thấy: 83% người coi trọng quyền riêng tư dữ liệu, nhưng chỉ 45% tin tưởng các dịch vụ internet hiện có.

ERC‑5564 được tạo ra chính để giải quyết vấn đề liên kết địa chỉ này. Nó đưa địa chỉ ẩn danh vào Ethereum một cách gốc: một tiêu chuẩn cho phép bạn nhận tiền mà không cần phải tiết lộ ví chính mỗi lần.

ERC‑5564 Thực Sự Mang Lại Điều Gì?

Cốt lõi của vấn đề là, một địa chỉ sẽ ghi lại vĩnh viễn mọi hành vi của bạn. Vậy tại sao phải lặp lại sử dụng cùng một địa chỉ?

Hãy nghĩ về cách bạn nhận tiền trong thế giới thực: khi ai đó chuyển tiền ngân hàng cho bạn, họ cần số tài khoản của bạn, số tài khoản này không thay đổi mỗi lần nhận tiền. Theo thời gian, tài khoản ngân hàng trở thành hồ sơ hoàn chỉnh về thu nhập, chi tiêu, tiết kiệm của bạn. Sự khác biệt là: chỉ bạn và ngân hàng có thể nhìn thấy.

Trên Ethereum, cấu trúc địa chỉ ví là giống nhau: nó là một tài khoản vĩnh viễn trong trạng thái toàn cầu của mạng. Người khác chuyển tiền cho bạn cần địa chỉ, địa chỉ không đổi, mọi giao dịch đều được ghi lại dưới cùng một địa chỉ công khai.

Các nhà nghiên cứu gọi đây là vấn đề "tài khoản ngân hàng bằng kính". Vấn đề không nằm ở việc giao dịch có thể nhìn thấy, mà ở việc mọi hành vi tự động liên kết với một địa chỉ gần như không thay đổi.

Trong thế giới crypto sơ khai, điều này chỉ tiết lộ hồ sơ chuyển tiền cơ bản. Nhưng sau đó, blockchain đã trở thành thị trường cho vay, nền tảng NFT, hệ thống quản trị, lớp thanh toán và danh tính. Ngày nay, thông tin mà một địa chỉ có thể tiết lộ phong phú hơn nhiều so với vài năm trước.

Có một phép loại suy thường dùng trong nghiên cứu quyền riêng tư: hãy tưởng tượng bạn đang chơi trò chơi "Battleship" trên blockchain, mỗi bước đi đều có thể nhìn thấy công khai. Quy tắc sẽ được thực thi chính xác, hệ thống sẽ trung thực ghi lại mọi thứ. Nhưng khi cả hai bên đều có thể nhìn thấy vị trí quân của đối phương, tính chiến lược sẽ biến mất.

Hệ thống hoạt động hoàn toàn theo thiết kế, nhưng trải nghiệm thay đổi hoàn toàn, bởi vì tính minh bạch đã xóa sổ quyền riêng tư.

Hợp tác tài chính cũng tương tự. Không phải mỗi lần nhận tiền đều cần kèm theo toàn bộ lịch sử của một địa chỉ.

ERC‑5564 không cố gắng loại bỏ tính minh bạch của Ethereum, cũng không giới thiệu các thiết kế phức tạp như mã hóa số dư, nhóm riêng tư. Nó chỉ tập trung vào một vấn đề hẹp hơn, thiết thực hơn: giảm tính liên kết tự động ở lớp nhận tiền.

Logic cốt lõi rất đơn giản, bạn không còn đưa trực tiếp địa chỉ ví của mình cho người khác, mà đưa ra một địa chỉ meta ẩn danh. Địa chỉ meta này không phải là mục tiêu nhận tiền, nó chứa thông tin mật mã khóa công khai, tạo cho bạn một địa chỉ nhận tiền tạm thời duy nhất.

Nghĩa là, khi người khác thanh toán cho bạn, tiền không được gửi đến ví chính công khai của bạn, mà được gửi đến một địa chỉ hoàn toàn mới chỉ được tạo cho giao dịch này. Trên chuỗi, nó giống như chuyển tiền cho một tài khoản mới chưa từng được sử dụng.

Đối với mạng lưới, mọi thứ vẫn như bình thường. Sự thay đổi là, mỗi lần nhận tiền đều được gửi đến một địa chỉ khác nhau, không liên tục ghi lại trên một tài khoản vĩnh viễn.

Ethereum Có Thực Sự Cần Nó Không?

Nhìn vào hành vi người dùng là biết câu trả lời.

Lấy Tornado Cash làm ví dụ: một giao thức trộn tiền, cho phép người dùng gửi tiền vào nhóm chung, sau đó rút về địa chỉ mới, cắt đứt liên kết gửi nhận. Mặc dù bị trừng phạt và giám sát nghiêm ngặt, năm 2025 Tornado Cash vẫn xử lý hơn 25 tỷ USD dòng tiền. Điều này cho thấy người dùng sẵn sàng chấp nhận rủi ro pháp lý và danh tiếng để tách giao dịch khỏi ví chính.

Nhìn vào Railgun: nó sử dụng bằng chứng không tiết lộ thông tin (zero-knowledge proof) để thực hiện giao dịch riêng tư, không công khai số dư và chi tiết chuyển tiền. Năm 2025, tổng giá trị bị khóa (TVL) của Railgun ổn định ở mức 70 triệu USD, khối lượng giao dịch tích lũy vượt 2 tỷ USD.

Về mặt nhận tiền ẩn danh, Umbra đã triển khai thanh toán ẩn danh ở lớp ứng dụng trên Ethereum: người dùng đăng thông tin ẩn danh, sử dụng địa chỉ dùng một lần để nhận tiền. Tính đến năm 2026, Umbra đã tạo hơn 77.000 địa chỉ ẩn danh hoạt động.

Những con số này so với toàn bộ thị trường không phải là khổng lồ, nhưng đủ để cho thấy: người dùng có nhu cầu mạnh mẽ về "cảm giác tách biệt".

Đồng thời, những công cụ này đều có sự thỏa hiệp:

• Trộn tiền cần vào/ra hợp đồng độc lập, tăng ma sát, làm tổn hại khả năng kết hợp, nằm trong vùng xám pháp lý
• Công cụ riêng tư ZK vẫn là một lớp bổ sung, người dùng phải chủ động chọn sử dụng
• Umbra chứng minh nhận tiền ẩn danh hữu ích, nhưng chỉ là ứng dụng độc lập, không phải tiêu chuẩn ví

Trên Ethereum, việc có được quyền riêng tư luôn cần thêm một bước thao tác.

ERC‑5564 đi theo một con đường khác: không tạo giao thức riêng tư mới, mà tiêu chuẩn hóa việc nhận tiền ẩn danh ở lớp ví.

Ethereum Đang Ở Vị Trí Nào Trong Lĩnh Vực Riêng Tư?

Quyền riêng tư trong thế giới crypto không phải trắng đen, mà là một quang phổ đánh đổi.

Ở một đầu của quang phổ, là các giao thức như Monero, nó nhúng quyền riêng tư trực tiếp vào lớp cơ sở. Số tiền giao dịch bị ẩn, địa chỉ người gửi và người nhận cũng bị làm mờ. Quyền riêng tư không phải là tùy chọn, mà được thực thi bắt buộc thông qua thiết kế. Người dùng không cần chọn bật bảo vệ quyền riêng tư, vì tính bảo mật là trạng thái mặc định của mạng.

Ngoài ra, còn có Zcash, nó giới thiệu các giao dịch được che chắn sử dụng bằng chứng không tiết lộ thông tin. Zcash cho phép người dùng lựa chọn giữa giao dịch minh bạch và giao dịch riêng tư, nhưng nó chạy trong một nhóm che chắn chuyên dụng, thay vì trong toàn bộ hệ thống. Kiến trúc này hỗ trợ tính bảo mật, nhưng nó vẫn là một chế độ độc lập, không phải hành vi cơ bản của mạng.

Ethereum thì hoàn toàn khác, nó ưu tiên tính minh bạch và khả năng kết hợp ngay từ ngày đầu tiên.

Chính sự cởi mở này đã cho phép DeFi, NFT, DAO bùng nổ nhanh chóng. Cái giá phải trả là sự liên kết cấu trúc, hệ sinh thái riêng tư chỉ có thể được xây dựng bên ngoài giao thức.

ERC‑5564 đánh dấu sự thay đổi tư duy: không còn là lớp riêng tư bên ngoài, mà biến quyền riêng tư thành thành phần cơ bản, nhúng vào thiết kế hiện có của Ethereum, đặc biệt ở lớp nhận tiền.

Nếu nói Monero coi quyền riêng tư là nền tảng, và Zcash coi quyền riêng tư là chế độ tùy chọn, thì ERC-5564 biến quyền riêng tư thành cơ sở hạ tầng trong tiêu chuẩn ví, thay vì dựa vào chuỗi độc lập hoặc ứng dụng độc lập bên ngoài.

Tường thuật ngành cũng đang tiến hóa: tranh luận không còn là "blockchain công khai nên hoàn toàn minh bạch hay hoàn toàn riêng tư", mà là: quyền riêng tư nên ở đâu, cần bao nhiêu, làm thế nào để cùng tồn tại với khả năng xác minh, khả năng kết hợp.

Quyền Riêng Tư Thực Sự Có Thể Mang Lại Gì Cho Người Dùng Và Thị Trường?

Quyền riêng tư không chỉ là ẩn giao dịch, nó thay đổi cơ bản sự phân bổ động lực và quyền lực trong hệ thống tài chính. Theo nghĩa này, quyền riêng tư mở khóa ba yếu tố cốt lõi, chúng ta có thể thảo luận từng cái một.

Trên blockchain minh bạch, mọi hoạt động đều có thể nhìn thấy. Điều này nghe có vẻ không quan trọng, nhưng thực tế không phải vậy.

Khi tất cả dữ liệu giao dịch được công khai, người hưởng lợi lớn nhất không phải là người dùng thông thường, mà là những người tham gia có công cụ phân tích dữ liệu tốt nhất, chẳng hạn như quỹ phòng hộ, bot MEV, công ty phân tích và mô hình AI. Hành vi của người dùng thông thường sẽ bị công khai, và những người tham gia sành sỏi này sẽ quan sát, mô hình hóa và trích xuất giá trị từ đó.